Grospenningen

Grospenningen, het woord penning zegt het al min of meer, werden gebruikt als een soort van kleimunt om de pijpenmakers uit te betalen. Na het vervaardigen van een gros pijpen kregen de arbeiders een grospenning die later kon worden ingeleverd voor loon. In de Goudse pijpenindustrie werd als gros geen 144 exemplaren gehanteerd, maar 160 stuks. Om toch maar aan 144 hele pijpen te komen ging men uit van 160 stuks om de als normaal beschouwde 10% breuk te kunnen compenseren. Zo kwam men dus wel aan die 144 complete pijpen. Veel Goudse pijpenmakers werkten met het systeem van betaling via de grospenning en dat verklaart ook waarom er regelmatig grospenningen in de Goudse bodem worden aangetroffen. 

Grospenningen 17e eeuw

17e eeuwse grospenning. Met aan een kant het hielmerk gekroonde IG. Maker: Jan Gerritse Schordijk (1686-1689) of Cornelis Weeldenburg (1699). Bodemvondst Gouda.

Vijf grospenningen waarop de ketelopeningen van kleipijpen staan ingedrukt. De opening van de ketels heeft een diamater die vrijwel gelijk is aan laat 17e of wellicht vroeg 18e eeuwse kleipijpen. Makers onbekend. Bodemvondst Gouda. 

17e eeuwse grospenning met een springend paard en het merk LW.  Maker: Lambert Proefhamer (1686-1692). Bodemvondst Gouda.


Grospenningen 18e eeuw

18e eeuwse grospenning. Met aan een kant het merk 'de man in de kan' met initiaal IDI. De maker IDI komt niet in de Goudse boeken voor. Bodemvondst Gouda.

18e eeuwse grospenning met als hielmerk de zon. Mogelijke maker: Daniel Sluiter (1722-1782).Bodemvondst polder Achterwillens.

18e eeuwse grospenning met aan een kant hielmerkjes ingedrukt in  pijpaarde. Het merk is DH.  Maker: Maarten van de Maas
(1716-1759). Bodemvondst Gouda.


18e eeuwse grospenningen met muntafdrukken gemaakt uit pijpaarde. Op de munt staan naast stads- en Provinciewapens ook jaartallen zoals 1788, 1730 en 1760. Bodemvondst Gouda.




18e eeuwse grospenning waarop de zon en de maan staan afgebeeld in een cirkel. Rondom de cirkel staat ook nog een 
tekst. Het gaat w.s. om de afdruk van een munt in pijpaarde. Maker onbekend. Bodemvondst Gouda polder
Achterwillens.


18e eeuwse grospenningen met het merk IHT

In en rond de stad Gouda worden regelmatig grospenningen gevonden die gebruikt zijn in de Goudse pijpenindustrie. Het vinden van een grospenning in gebruik geweest bij een Goudse pijpenmaker is op zich al mooi, maar nog leuker is het als er op de grospenning een voorstelling staat, waardoor de maker ervan kan worden achterhaald.
Op twee grospenningen, die beide lang geleden zijn gevonden in de polder Bloemendaal ten noorden van RW A12 staat het monogram IHT. De grospenningen zijn gevonden tussen stortmateriaal van vrijwel alleen maar Goudse pijpenmakers met een concentratie van pijpenmateriaal uit de 2e helft van de 18e eeuw. De ene grospenning is gemaakt via de afdruk van een zegelring. Het lijkt erop of er een dubbelmerk op staat n.l. de twee gekroonde duiven in combinatie met het monogram IHT. Een tweede grospenning met een diameter van ongeveer 14 mm heeft aan weerszijden het monogram IHT met een soort van radering rond de buitenrand bestaande uit ronde nopjes. De tekst is vrijwel zeker met een merkstempel op het kleischijfje aangebracht.



Grospenning gemaakt door het indrukken van een zegelring in een plakje pijpenklei. Dit is maar aan een kant gedaan.
Diameter is 22 mm.

Aangenomen mag worden dat daarvoor de ring van de Goudse  pijpenmaker, die naar ik aanneem tevens eigenaar van het pijpenmerk was, is gebruikt.

Het merk bestaat uit twee gekroonde duiven met er omheen het monogram IHT

Datering 18e eeuw


Grospenning 18e eeuw met aan weerszijden het merk IHT aangebracht met een merkstempel

Wie is die Goudse pijpenmaker geweest, is dan de volgende vraag. Eerst de site www.kleipijp.nl geraadpleegd. Maar in het merkenregister van deze site ontbreekt IHT. Vervolgens de literatuur  ingedoken en diverse boeken met merkenoverzichten geraadpleegd. Een teleurstelling volgt dan, want het merk IHT wordt nergens genoemd. Een merk wat het meest in de buurt komt  is IHP, maar de afbeeldingen op beide grospenningen laten toch overduidelijk zien dat het om het monogram IHT gaat. Het merk IHP  komt overigens qua datering wel aardig in de buurt want de eigenaar pijpenmaker was Jan Hulstpas die dit merk tussen 1749 en 1784 heeft gezet. 
Het merk de twee gekroonde duiven is als Gouds merk overigens wel bekend. Het heeft bestaan tussen 1688/1695-1819. Pieter Schinkel of Willem Hendricksz Sprot zouden dan het meest in aanmerking komen als mogelijke maker, maar jammer genoeg hebben hun namen geen enkele relatie met het monogram IHT. Dus dat geeft ook geen aanknopingspunt.

Goudse merkhouders van de twee gekroonde duiven zijn:
Bouman, Gerrit Jansz 1709
Bouman, Jan Teunisse 1688-1703
Oudshoorn, Cornelis 1800-1819
Oudshoorn, Johannes Cornelisse 1860
Schinkel, Pieter 1765-1803 Sprot,
Willem Hendricksz 1721-1768

Beide grospenningen kunnen vrijwel zeker gedateerd worden als zijnde uit de 2e helft  van de 18e eeuw. Ze zijn gevonden tussen uit de stad Gouda afkomstig pijpenstortmateriaal wat vooral uit die periode afkomstig was.


Grospenningen 19e/20e eeuw




Drie grospenningen laat 19e eeuw. Met de afdruk van een sleutel. Maker is onbekend. Bodemvondst Gouda polder Achterwillens.

 Twee grospenningen 19e eeuw met op de voor- en achterzijde het getal 15 in reliëf opgedrukt. Maker onbekend. Bodemvondst Gouda.


Grospenningen 19e eeuw met op de voor- en achterzijde de getallen 16,18, 20 en 26 in reliëf of ingedrukt.
Bodemvondst Gouda 
polder Achterwillens.


Een 6-tal Grospenningen laat 19e eeuw met op de voor- en achterzijde een Romeins cijfer ingekrast. Te zien zijn de cijfers III, IV, V, VI en VII. Maker onbekend. Bodemvondst Gouda polder Achterwillens.

Een 5-tal grospenningen laat 19e eeuw of begin 20e eeuw. In de vorm van een driehoek, vierhoek, hartje, rond met 
de letter V en rond met gat en de letter B. 
Makers zijn onbekend. Bodemvondst Gouda.

Een 10-tal grospenningen laat 19e eeuw of begin 20e eeuw. Vierkant of rond met een gat erin. Het gat is w.s. gemaakt met de wijer. Makers zijn onbekend. Bodemvondst Gouda.


19e eeuwse grospenning met aan twee kanten hielmerkjes op  pijpaarde. De gekroonde GN. Maker: F. Sparnaay & Zn. 
Bodemvondst Gouda.

19e eeuwse grospenning met aan twee kanten op pijpaarde een ingedrukte kip en het jaartal 1823. Maker zou kunnen zijn Carel Zieleman (1824-1846). Bodemvondst Gouda

19e eeuwse grospenning met de afbeelding van Willem III aan twee kanten. Maker onbekend. Bodemvondst Gouda.


Grospenningen Goedewaagen begin 20e eeuw

Vroeg 20e eeuwse grospenningen met diverse  cijfers aan beide kanten erop gestempeld.  Maker: P. Goedewaagen. Bodemvondst Gouda Jaagpad.
Er zijn er nog veel meer bekend met andere cijfers.


Vondst van een 19e Eeuwse Goudse stortplaats van vroege Goedewaagen grospenningen 

De polder Achterwillens in Gouda Oost vormde tot voor kort een belangrijke vindplaats van stortmateriaal van Goudse pijpenfabrieken. Bij de bouw van de wijk Achterwillens, zo'n 25 jaar geleden, kwam door grootschalige graafactiviteiten veel stortmateriaal bloot. Dat was ook het geval tijdens de aanleg van het huidige recreatiegebied de Goudse Hout bij onder meer het graven van nieuwe vijverpartijen en het omploegen van graslandpercelen om plantsoen in te planten. Verschillende stortplaatsen met kleipijprestanten kwamen toen te voorschijn. 
Een van die stortplaatsen betrof pijpenafval van Goedewaagen. Die dateerde uit de vroege periode van ca. 1850- 1860. Met tussen de kleipijpfragmenten opmerkelijk veel grospenningen, zo'n beetje allemaal genummerd en de nummering aan weerszijde van de kleitabletjes handmatig ingekrast met een cijfer. Beginnend bij nr 1 en oplopend tot aan het getal 40. Alles bij elkaar werden er met de baggerbeugel een kleine 125 exemplaren handmatig uit een sloot opgebaggerd, op de plek waar eerder tijdens het uitvoeren van de  najaarsschouw bij het opschonen van een slootoever al een paar exemplaren waren gevonden.

Fotoalbum: Grospenningen Goedewaagen (1850-1860)


Waarom in die ene stort alleen maar grospenningen met getallen die tussen 1 en 40 liggen? Ik heb er de volgende verklaring voor. Het zou kunnen zijn dat de verschillende werknemers die zich met de pijpenfabricage bezig hielden grospenningen gebruikten met een (uniek) getal zodat duidelijk  was wie de werkzaamheden had uitgevoerd. Dat zou tegelijkertijd voor het Goudse bedrijf van Goedewaagen betekend hebben, dat er minstens 40 verschillende mensen het grospenningen systeem hebben gebruikt. 



Grospenningen waarvan de datering minder zeker is.

  Grospenning met aan een kant de afbeelding van een persoon. Het lijkt wel iemand met een tulband op. Maker onbekend. Bodemvondst Gouda. Datering onzeker.

Grospenning met een gat in het midden en radering. Maker is onbekend. Bodemvondst Gouda. Datering onzeker.

 Vermoedelijk 18e of 19e eeuwse grospenning van een muntafdruk gemaakt uit rode klei. Bodemvondst Gouda polder Achterwillens.


Grospenning met een hielmerk. Het lijkt op een zittende (kees)hond maar helemaal zeker is het niet. Maker onbekend. Bodemvondst Gouda. Datering onzeker.

   Grospenning met aan een kant de gestempelde afbeelding van de Hollandse Leeuw. Gemaakt met een zegelring? Maker onbekend. Bodemvondst Gouda. Datering onzeker

Grospenning met in opdruk een schild met het stadswapen van Gouda. Maker is onbekend. Bodemvondst Gouda. Datering is onzeker maar 18e of 19e eeuw is het meest waarschijnlijk.


   Twee grospenningen met aan een kant een kuiltje waarin radeerwerk is ingebracht. Achterkant is glad. Maker onbekend. Bodemvondst Gouda. Datering onzeker. Het meest waarschijnlijk is 18e eeuw maar het kan zelfs 17e eeuw zijn.

Grospenning met aan een kant de afdruk van een hielmerkje, de gekroonde TS. Aan de andere kant een ingekraste streep. Dit Goudse merk is zowel in de 18e als de 19e eeuw gebruikt door verschillende pijpenmakers. Bodemvondst Gouda