Molens op tegels

Molens zijn v.w.b. hun functie op te delen in twee hoofdgroepen: poldermolens (die grote delen van Zuid-Holland droogmaalden waardoor bewoning van het land steeds beter mogelijk werd) en koren- en industriemolens, waarin sinds de 16e eeuw steeds meer producten werden gemalen of bewerkt.

molens_0A0AM11_17E_55.jpg

Tegel met de voorstelling van een standerdmolen. 17e eeuw.

Ook voor deze vertelling hebben we weer een fors aantal afbeeldingen met molens op tegels bij elkaar 'geharkt'. Wat eigenlijk direct opvalt is dat er maar weinig vroege 17e eeuwse tegels met molenafbeeldingen zijn vervaardigd hetgeen je toch eigenlijk zou verwachten in een land waar zoveel molens het landschap sierden. Een mooie gekleurde kwadraat- of cirkeltegel met een molen hebben we niet kunnen vinden. Pas na 1700 beginnen er meer molens op tegels te verschijnen terwijl molens in de 18e en 19e eeuw zeer algemeen voorkwamen op tegels. We hebben ons uiteraard afgevraagd wat daarvan de reden geweest is. Zou het zo geweest kunnen zijn dat molens in de 17e eeuw zo gewoon waren dat men amper de moeite nam om ze op tegels te schilderen? Er wordt geschat dat in de periode van het hoogtepunt van de Nederlandse molen er rond 1730 in Nederland ongeveer 10.000 molens aanwezig waren. Allerlei typen molens bestonden er zoals watermolens, stellingmolens, industriemolens, korenmolens, spinnekopmolens, wipmolens, torenmolens, bovenkruiers, walmolens, en er zullen nog wel meer typen zijn. Daar zijn  in Nederland nu nog zo'n 1000 exemplaren van over. We hebben veel moeite gedaan om een onderscheid in type te maken van de molens die op onderstaande tegels zijn geschilderd. Helaas is er een flink aantal tegelafbeeldingen die we niet konden benoemen, vermoedelijk omdat de tegelschilders hun werk niet al te serieus hebben genomen. Voor de consument maakte dat blijkbaar toch allemaal niet uit.

molens_0A0AM10_17E_55.jpg

Tegel met een molen
Type torenmolen? 17e eeuw

molens_0A0AM12_17E_55.jpg

Tegel met een molen. 
Type Standerdmolen. 17e eeuw

molens_0AM138_OSSENKOP_VROEG_CA_1650_40.jpg

Tegel met een molen
Type Bovenkruier. 17e eeuw

De Standerdmolen en Wipmolen op tegels, 18e eeuw

 

De oervorm van de molen is de standerdmolen die al in de 14e eeuw in Nederland voorkwam. De eerste standerdmolens waren veelal korenmolens. Het is eigenlijk een vergroot maalwerktuig. Het molenhuis staat op een spil of standerd, die wordt gestut met zogenoemde schoren. Molenhuis en wieken kunnen ‘op de wind’ worden gezet. Uit de standerdmolen ontstond in het begin van de 15e eeuw de wipmolen die gebruikt werd om het waterpeil te regelen. De wipmolen is weliswaar ontworpen als watermolen, maar heeft ook andere functies gekend. Hij is ook gebruikt als koren-, zaag-, specerij-, olie-, en verfmolen. Het voorvoegsel ‘wip’ verwijst waarschijnlijk naar het bewegen van deze molens tijdens het malen. Bij deze molen is het hele bovenhuis draaibaar om een koker, die in verticale stand wordt gehouden door de piramidevormige constructie van de ondertoren. Grotere wipmolens hebben woonruimte in het onderstuk. Het bovenhuis van de wipmolen is soms in felle kleuren geschilderd (bijvoorbeeld rood-wit in het Rijnland). In het rivierengebied zijn de bovenhuizen vaak donkerbruin (vooral als de molenaar streng gereformeerd was). 

De spinnekop is het kleinste type wipmolen en komt nu nog uitsluitend voor in Fryslân. Vroeger stonden er ook exemplaren in Groningen en Overijssel. Het onderstuk is met dakpannen bedekt. De spil, waar het bovengedeelte om kan draaien, is bij de spinnekop hol. Door deze holle spil loopt een houten as, die met diverse tandwielen de windkracht overbrengt op de vijzel. Spinnekopmolentjes waren vaak eigendom van boeren, evenals tjaskers. Ze waren wat duurder dan de tjasker, maar het loopwerk was beter beschermd tegen weer en wind.

molens_0AM91_NR_2_1750-1800_CONSTR_TEK_20.jpg

Constructietekening van een molen op een tegeltableau van 40 tegels. 1750-1800.

rwkoukoopwaterwipmolen-FM2003_60_crop_tekst.jpg

De (water)wipmolen in de polder Oukoop bij Reeuwijk.


molens_0AM7_45.jpg
molens_0AM7_45.jpg
molens_0AM17_40.jpg
molens_0AM17_40.jpg
molens_0AM25_35.jpg
molens_0AM25_35.jpg
molens_0AM32_42.jpg
molens_0AM32_42.jpg
molens_0AM35_43.jpg
molens_0AM35_43.jpg
molens_0AM36_65.jpg
molens_0AM36_65.jpg
molens_0AM41_33.jpg
molens_0AM41_33.jpg
molens_0AM42_35.jpg
molens_0AM42_35.jpg
molens_0AM43_33.jpg
molens_0AM43_33.jpg
molens_0AM47_33.jpg
molens_0AM47_33.jpg
molens_0AM53_33.jpg
molens_0AM53_33.jpg
molens_0AM57_33.jpg
molens_0AM57_33.jpg
molens_0AM63_32.jpg
molens_0AM63_32.jpg
molens_0AM73_33.jpg
molens_0AM73_33.jpg
molens_0AM74_34.jpg
molens_0AM74_34.jpg
molens_0AM105_38.jpg
molens_0AM105_38.jpg
molens_0AM106_40.jpg
molens_0AM106_40.jpg
molens_0AM108_42.jpg
molens_0AM108_42.jpg
molens_0AM112_38.jpg
molens_0AM112_38.jpg
molens_0AM120.jpg
molens_0AM120.jpg
molens_0AM124_45.jpg
molens_0AM124_45.jpg
molens_0AM125.jpg
molens_0AM125.jpg
molens_0AM126_40.jpg
molens_0AM126_40.jpg
molens_0AM130standerdmolenspinnenkop__43.jpg
molens_0AM130standerdmolenspinnenkop__43.jpg
molens_0AM142_38.jpg
molens_0AM142_38.jpg
molens_0AM148_40.jpg
molens_0AM148_40.jpg
molens_0AM153_40.jpg
molens_0AM153_40.jpg
molens_0AM159_40.jpg
molens_0AM159_40.jpg
molens_tegel_molen_18aug2013_30.jpg
molens_tegel_molen_18aug2013_30.jpg
molens_tegel_molen_19jan2012_70.png
molens_tegel_molen_19jan2012_70.png
molens_tegel_molen1_nieuw_45.jpg
molens_tegel_molen1_nieuw_45.jpg
molens_tegel_molen6_43.png
molens_tegel_molen6_43.png
tegel_molen_11mrt2016_40_crop.jpg
tegel_molen_11mrt2016_40_crop.jpg


De Standerdmolen en Wipmolen op tegels, 19e/20e eeuw

molens_0AM6_45-1.jpg
molens_0AM6_45-1.jpg
molens_0AM14_47-1.jpg
molens_0AM14_47-1.jpg
molens_0AM19_crop4-1.jpg
molens_0AM19_crop4-1.jpg
molens_0AM50_33-1.jpg
molens_0AM50_33-1.jpg
molens_0AM54_35-1.jpg
molens_0AM54_35-1.jpg
molens_0AM103_35-1.jpg
molens_0AM103_35-1.jpg
molens_0AM139_40-1.jpg
molens_0AM139_40-1.jpg
molens_0AM144_40-1.jpg
molens_0AM144_40-1.jpg
molens_0AM145_40-1.jpg
molens_0AM145_40-1.jpg
molens_0AM150_40-1.jpg
molens_0AM150_40-1.jpg
molens_0AM27_35-1.jpg
molens_0AM27_35-1.jpg
molens_0AM157_40-1.jpg
molens_0AM157_40-1.jpg
molens_tegel_molen_2x_paars_60_crop2-1.jpg
molens_tegel_molen_2x_paars_60_crop2-1.jpg
molens_tegel_molen_paars_45-1.jpg
molens_tegel_molen_paars_45-1.jpg
molens_tegel_molen_7febr2014_60_crop-1.jpg
molens_tegel_molen_7febr2014_60_crop-1.jpg
molens_0AM140_40.jpg
molens_0AM140_40.jpg
molens_tegel_molen_7sept2015_15_crop-1.jpg
molens_tegel_molen_7sept2015_15_crop-1.jpg
molens_0AM72_32-1.jpg
molens_0AM72_32-1.jpg
molens_tegel_molen3_friesland1_tjallingi_1910_50.jpg
molens_tegel_molen3_friesland1_tjallingi_1910_50.jpg
molens_0AM69_32.jpg
molens_0AM69_32.jpg
molens_0AM46_33.jpg
molens_0AM46_33.jpg
molens_0AM137_HARLINGEN_1875-1925_40-1.jpg
molens_0AM137_HARLINGEN_1875-1925_40-1.jpg
molens_0AM95_40.jpg
molens_0AM95_40.jpg
molens_0AM24_DATA_1970_40.jpg
molens_0AM24_DATA_1970_40.jpg
molens_0AM80_60.jpg

Tegeltableau met wipmolen. 1e helft 20e eeuw.

molens_0AM79_MOOI_RUSTIEK_40.jpg

Tegeltableau met wipmolen. 1e helft 20e eeuw.

molens_0AM89_42.jpg

Tegel met een wipmolen. 1e helft 20e eeuw

De Bovenkruier op tegels 18e t/m 20e eeuw

Op de romp van dit in Zuid-Holland veel voorkomende molentype zit een draaibare kap. De meeste bovenkruiers zijn hier uitgevoerd als ‘grondzeiler’ - de wieken reiken bijna tot de grond. Met de wipmolen is de bovenkruier het meest voorkomende Nederlandse molentype speciaal in gebruik als watermolen.

molens_0A0AM10_17E_55-1.jpg
haastrecht_hooge_boezem_molen_2apr2016_DSC03240_10.jpg

De wederopstanding van een watermolen. Links de nog wel bewoonde molenstomp in 2002. Rechts de gerestaureerde molen op 2 april 2016 met de zeilen op. De inlaat zal ook gerestaureerd wordenen zodatde watermolen weer water inlaten in de Hooge Boezem bij Haastrecht.

hoogeboezemwatermolenmooieluchten12aug2017IMG_382518.jpg

Een echt Hollands landschap met op de achtergrond de Haastrechtse watermolen type bovenkruier nr 6. bij de Hooge Boezem.

 

streefkerkwipmolenenachtkantkruier-FM2003_60_tekst.jpg

Twee watermolens waaronder een achtkante bovenkruier en een wipmolen. Bij Streefkerk in de Alblasserwaard.

 

molens_0AM18_45.jpg
molens_0AM18_45.jpg
molens_0AM31_38.jpg
molens_0AM31_38.jpg
molens_0AM52_LET_OP_PIEPKLEINE_HUISJES_IN_GRAS_33.jpg
molens_0AM52_LET_OP_PIEPKLEINE_HUISJES_IN_GRAS_33.jpg
molens_0AM56_37.jpg
molens_0AM56_37.jpg
molens_0AM67_32.jpg
molens_0AM67_32.jpg
molens_0AM75_34.jpg
molens_0AM75_34.jpg
molens_0AM79_45_crop1.jpg
molens_0AM79_45_crop1.jpg
molens_0AM77_45.jpg
molens_0AM77_45.jpg
molens_0AM102_35.jpg
molens_0AM102_35.jpg
molens_0AM109_40.jpg
molens_0AM109_40.jpg
molens_0AM111_35.jpg
molens_0AM111_35.jpg
molens_0AM121_1880_55.jpg
molens_0AM121_1880_55.jpg
molens_0AM132_35.jpg
molens_0AM132_35.jpg
molens_0AM141_35.jpg
molens_0AM141_35.jpg
molens_0AM147_40.jpg
molens_0AM147_40.jpg
molens_0AM154_HEFTIGE_HOEK_40.jpg
molens_0AM154_HEFTIGE_HOEK_40.jpg
molens_0AM156_40.jpg
molens_0AM156_40.jpg
molens_tegel_molen_28nov2011_50.jpg
molens_tegel_molen_28nov2011_50.jpg
molens_tegel_molen2_nieuw_45.jpg
molens_tegel_molen2_nieuw_45.jpg
molens_0AM8_47.jpg
molens_0AM8_47.jpg
molens_0AM13_45.jpg
molens_0AM13_45.jpg
molens_0AM19_crop1.jpg
molens_0AM19_crop1.jpg
molens_0AM19_crop2.jpg
molens_0AM19_crop2.jpg
molens_0AM19_crop3.jpg
molens_0AM19_crop3.jpg
molens_0AM26_35.jpg
molens_0AM26_35.jpg
molens_0AM30_45.jpg
molens_0AM30_45.jpg
molens_0AM33_43.jpg
molens_0AM33_43.jpg
molens_0AM40_33.jpg
molens_0AM40_33.jpg
molens_0AM48_33.jpg
molens_0AM48_33.jpg
molens_0AM61_35.jpg
molens_0AM61_35.jpg
molens_0AM60_35.jpg
molens_0AM60_35.jpg
molens_0AM62_32.jpg
molens_0AM62_32.jpg
molens_0AM64_32.jpg
molens_0AM64_32.jpg
molens_0AM70_32.jpg
molens_0AM70_32.jpg
molens_0AM92_crop2.jpg
molens_0AM92_crop2.jpg
molens_0AM136_45.jpg
molens_0AM136_45.jpg
molens_0AM151_40.jpg
molens_0AM151_40.jpg
molens_tegel_molen3_friesland_tjallingi_1910_45.jpg
molens_tegel_molen3_friesland_tjallingi_1910_45.jpg
molens_0AM158__TICHELAAR_1974_40.jpg
molens_0AM158__TICHELAAR_1974_40.jpg
molens_0AM94_40.jpg
molens_0AM94_40.jpg
molens_0AM10_52.jpg
molens_0AM10_52.jpg
molens_0AM9_52.jpg
molens_0AM9_52.jpg
molens_0AM45_33.jpg
molens_0AM45_33.jpg
molens_0AM131_38.jpg
molens_0AM131_38.jpg
molens_0AM44_33.jpg
molens_0AM44_33.jpg

De stellingmolen op tegels

Een molen die binnen de bebouwing staat moet hoog zijn om voldoende wind te vangen. Om in dat geval de molen te kunnen bedienen moet er halverhoogte een stelling (plankier die om het molenlichaam loopt) komen.  Meestal zijn het stadsmolens, zoals in Gouda en Schiedam. Rond de romp bevindt zich een stelling ook wel ‘balie’ genoemd. De molenaar kan vanaf de balie de kap op de wind kruien (draaien). Men spreekt dan van een 'stellingmolen'. 

molens_tegel_molen5_43.jpg

                                Omstreeks 1900

molens_tegel_molen_tjallinga_harlingen_1890_45.jpg

Midden 20e eeuw

molens_0AM122_42.jpg

Eind 19e eeuw

molens_tableau_19e_eeuw_DSC00200_10_crop.jpg
molens_0AM11.jpg

Twee dezelfde tegeltableaux met een stellingmolen die graan maalde. Een manspersoon op weg naar de molen met een zak graan. 19e eeuw

molens_0AM28_HILVERSUM_1955-60_40.jpg

Omstreeks 1960

molens_0AM81_15.jpg

20e eeuw

molens_0AM90_45.jpg

19e eeuw

De waterradmolen op tegels

Waterradmolens  komen voor in geaccidenteerd terrein in vooral Oost- en Zuid Nederland. Indien de beek waarin de molen gebouwd werd voldoende verval had, werden bovenslagraderen aangebracht. Het water viel dan op de raderen, wat meer energie oplevert. Dit type molen heeft meestal drie onderslagraderen. Dergelijke watermolens werden al in de 17e eeuw gebouwd voor onder andere de papierfabricage. Op het hoogtepunt van de papierfabricage, midden 18e eeuw, stonden er aan de oostelijke Veluwezoom 174 papierfabrieken. Op de Veluwe werden vaak kunstmatige bronnen ('sprengen') gegraven om de watermolens te voeden. Toen de papierfabricage mechaniseerde werden veel waterradmolens wasserijen.

molens_tegel_molen_watermolen_westraven_45.jpg

Tegel met een waterradmolen. 2e helft 19e eeuw.

 

molens_0AM2_52_crop.jpg
molens_0AM2_55_crop1.jpg
molens_0AM4_55_crop.jpg

Drie tegels met waterradmolens. 18e/19 eeuw. De twee rechtertegels zijn in Engeland vervaardigd.

 

De paltrokmolen (industriemolen) op tegels

Bij dit type kan de hele romp ‘op de wind worden gezet’; de romp draait op rollen die rusten op een zware gemetselde ringmuur. In de 16e eeuw werd hout vooral in paltrokmolens gezaagd. Later gebeurde dit ook in stellingmolens. De houtzaagmolens maakten het mogelijk dat in de Hollandse Republiek veel meer houten schepen konden worden gebouwd. Hierdoor kreeg de Republiek der Verenigde Nederlanden (1588-1795) de beschikking over een grote oorlogs-, vissers- en handelsvloot.

molens_tegel_molen1_18aug2013_45_crop.jpg
molens_tegel_molen1_18aug2013_45_crop.jpg
molens_0AM51_50.jpg
molens_0AM51_50.jpg
molens_0AM59_35.jpg
molens_0AM59_35.jpg
molens_0AM12_52.jpg
molens_0AM12_52.jpg
molens_0AM155_40.jpg
molens_0AM155_40.jpg
molens_0AM123_45.jpg
molens_0AM123_45.jpg
molens_0AM93_40.jpg
molens_0AM93_40.jpg
molens_tegel_molens_3mrt2014_crop.jpg

Tableaux met achtkantige zaagmolens in de Zaanstreek. 20e eeuw.

molens_0AM78_LANGWEER_HOUTZAAGMOLEN_1807_MAKKUM.jpg

Tegeltableau met een achtkantige paltrok(zaag)molen. 18e eeuw

molens_0AM114__HOUTZAAGMOLEN_DE_RAT_TE_IJLST_30.jpg
molens_0AM115_HOUTZAAG_DE_RAT_TE_IJLST_30.jpg

Twee tegeltableaux van houtzaagmolen DE RAT te IJlst. 20e eeuw

De walmolen op tegels

Een op of aan een stadsmuur of –wal gebouwde molen wordt een walmolen genoemd.

molens_0AM21_42.jpg

18e eeuw

molens_0AM23_45.jpg
  1. 19e eeuw
molens_0AM79_45_crop2.jpg

19e eeuw

Onduidelijke typen molens op tegels

molens_tegel_molen_DSC02804_20_crop_30_crop.jpg
molens_tegel_molen_DSC02804_20_crop_30_crop.jpg
molens_0AM22_40.jpg
molens_0AM22_40.jpg
molens_0AM49_33.jpg
molens_0AM49_33.jpg
molens_0AM71_32.jpg
molens_0AM71_32.jpg
molens_0AM92_crop4.jpg
molens_0AM92_crop4.jpg
molens_tegel_molen_2juli2013_harlingen_45_crop.jpg
molens_tegel_molen_2juli2013_harlingen_45_crop.jpg
molens_tegel_molen_duitsland_Hannoversch_Munden_1825_50.jpg
molens_tegel_molen_duitsland_Hannoversch_Munden_1825_50.jpg
molens_0AM16_38.jpg
molens_0AM16_38.jpg
molens_0AM29_40.jpg
molens_0AM29_40.jpg
molens_0AM113__BRISTOL_1740-1775_38.jpg
molens_0AM113__BRISTOL_1740-1775_38.jpg
molens_0AM118_1900_55.jpg
molens_0AM118_1900_55.jpg
molens_tegel_landschap_19e_eeuw__DSC02845_15_crop_45.jpg
molens_tegel_landschap_19e_eeuw__DSC02845_15_crop_45.jpg