Bloemen op antieke tegels

BLOEMEN OP TEGELS

Vele antieke tegels met bloemen zijn ons bekend. Prachtige exemplaren uit de zestiende tot het einde van de zeventiende eeuw uitgevoerd in hoofdzakelijk kleuren en heel soms een vroeg exemplaar in alleen blauw. Deze tegels zijn gedurende de periode van 1610 tot 1680 in massa geproduceerd. Het merendeel ontstond tussen 1630 en 1670 maar tussentijds lieten ook rond het begin van de tweede helft van de zeventiende eeuw de fraaie enkel in blauw gepenseelde exemplaren zich steeds meer vertegenwoordigen.

Voorbeelden van planten en bloemen werden door de keramisten gebruikt uit de Nederlandse in zwart-wit uitgevoerde gravures uit de florilegia uit de jaren negentig van de zestiende eeuw die tevens als plantenboek voor tuinliefhebbers diende. Er werd veel onderzoek gedaan naar planten en bloemen door het beroemde humanistische driemanschap; Rembertus Dodonaeus, Carolus Clusius, en mijn verre voorvader Matthias de L’Obel (Lobel), of Lobelius, in de laat zestiende eeuw. Lobelius eerste werk, de tweedelige Plantarum seu stirpium historia, verscheen in 1576 bij Plantijn in Antwerpen. Als lijfarts van het prinselijk paar aan het hof in Delft droeg hij zijn werken op aan de prinses van Oranje. Ook in Engeland kreeg hij de aanstelling als botanicus en lijfarts van Jacobus 1. Vele illustraties uit zijn boeken en album onder de titel Plantarum seu Stirpium Icones, zijn overgenomen en op de antieke tegels met bloemen terecht gekomen.

Maar bloemrijk als wij zijn als Nederlanders, zijn er vele tegels met bloemen –net als bij de tegels met vogels die samen gebruikt werden op de wand- in ‘creatieve fantasie’ gedaan en niet meer als soort juist te determineren. Echter doen ook deze uitvoeringen niets af aan de decoratieve vormgeving in het vlak 13 x 13 cm, het betoverende kleurgebruik en de artistieke penseelvoering. En ach… dan vergeven wij het hun dat op enkele tegels met een tulp met zijtakjes en blaadjes (!) ook nog eens twee vergeetmenietjesachtigen hangen… Naast het feit dat sommige tulpen zijn geschilderd met een bolletje tussen steel en tulp, een soort ‘vruchtbeginsel’ dat de tulp in werkelijkheid niet heeft maar wel decoratief staat. De determinatie van de soorten is gedaan naar de geschilderde bloem. De bijbehorende bladvorm is soms goed, maar nog vaker geheel onjuist.


Tegel met een man bij een bloem. 17e eeuw

Aardbei


Zoals eerder gezegd zijn bloemen veelvuldig afgebeeld op 17e eeuwse tegels. Ella B. Schaap heeft veel aandacht besteed aan het determineren ervan in haar fraaie boek "Bloemen op tegels in de Gouden Eeuw". Ze geeft soms met stellige zekerheid aan om welke bloemsoort het gaat, hetgeen ze dan doet met begeleiding van een gravure ter ondersteuning van haar conclusies. Maar soms was ze ook gedwongen bloemsoorten te benoemen vanuit haar vrije gevoel. En dan loop je het risico je al snel op glad ijs te begeven want soms prutsten de tegelschilders maar wat aan en dan wordt het moeilijk om een eerlijk oordeel te geven om welke bloemsoort het nu precies gaat. Als veldornitholoog en botanicus heb ik in mijn werkzame leven bij Staatsbosbeheer veel te maken gehad met vogels en vegetatie. Het is dan ook niet verwonderlijk dat mijn interesse voor antieke tegels vooral ligt bij tegels met afbeeldingen van geschilderde flora en fauna.

In deze vertelling komen bijna 200 bloemtegels aan bod die voor zover als dat mogelijk was op soort zijn gebracht. Globaal kan worden gesteld dat het grootste deel van de voorstellingen van bloemen op 17e eeuwse tegels bolgewassen betreft. Het kan toeval zijn maar bolgewassen stonden met name in de 1e helft van de 17e eeuw enorm in de belangstelling. Denk maar eens aan de tulpenmanie waar een aantal mensen rijk van is geworden maar ook velen aan de bedelstaf heeft gebracht. Tulpen, kievitsbloemen, keizerskronen, turkse lelies, irissen, narcissen en rozen komen veel voor als voorstelling. Bloemsoorten die al vroeg in de 16e eeuw in de Nederlanden zijn geïmporteerd uit vreemde landen. Voor de inheemse wilde flora had men in de 17e eeuw maar weinig aandacht. Waarschijnlijker is echter dat men er in die tijd nog maar weinig van afwist. Met als conclusie: op 17e eeuwse tegels staan maar weinig wilde planten afgebeeld. Maar het kan natuurlijk zijn dat het grote aantal tegels wat nu in de categorie bloemen onbepaald is afgebeeld op termijn wel kan worden gedetermineerd door de vondst van nieuwe gravures e.a.


Tegel met een man die een bloem boven zijn hoofd draagt, een tulp. In zijn andere hand houdt de man mogelijkerwijze 
een bloembol vast. Dat zou een tulpenbol kunnen zijn. 1e helft 17e eeuw.


Akelei


Anemoon


Twee uiterst zeldzame bloemtegels

Twee tegels met een uiterst zeldzaam kwadraatmotief waarin bloemen zijn geplaatst. Ik heb niet eerder dit soort tegels afgebeeld gezien in publicaties, op tegelbeurzen of in de antiekwereld. 1e helft 17e eeuw.
Op de linkertegel een afbeelding van een onbepaalde bloem omgeven door eikeltjes. Op de rechtertegel staat een (wilde) kievitsbloem geschilderd.


Anjerachtige


Bloemen onbepaald dus (nog) niet op naam gebracht


Bolderik


Eikel


Goudsbloem


Granaatappel


Hondstand


Irisachtige


Keizerskroon


Kievitsbloem

fotoboektegelskievitsbloem49-kwadraat1-kleur.jpg
fotoboektegelskievitsbloem49-kwadraat1-kleur.jpg
fotoboektegelskievitsbloem54-postzegelkwadraat-kleur-1650.jpg
fotoboektegelskievitsbloem54-postzegelkwadraat-kleur-1650.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen6-kievitsbloem_17e.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen6-kievitsbloem_17e.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen16-uitgebloeid-frlelie-1625-geengouds-kleur.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen16-uitgebloeid-frlelie-1625-geengouds-kleur.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen23-ovaalfrlelie1625kleur.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen23-ovaalfrlelie1625kleur.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen24-postzkwadrfrlelie1625kleur.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen24-postzkwadrfrlelie1625kleur.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen25-ossenkop1675kleur.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen25-ossenkop1675kleur.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen33-leliesoortspits1625kleur.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen33-leliesoortspits1625kleur.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen34-frlelie1625kleurbruineband.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen34-frlelie1625kleurbruineband.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen35-franseleliekleurdwarsstreep1625gorkum.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen35-franseleliekleurdwarsstreep1625gorkum.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen44-ossenkop-kleur-1650.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen44-ossenkop-kleur-1650.jpg
kievitsbloem_17e.jpg
kievitsbloem_17e.jpg
kievitsbloem1-1.jpg
kievitsbloem1-1.jpg
kievitsbloem1-25nov06.jpg
kievitsbloem1-25nov06.jpg
tegelbloemkievitsbloem25okt201735crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem25okt201735crop.jpg
kievitsbloem1-ossenkopzwaar-1mrt07.jpg
kievitsbloem1-ossenkopzwaar-1mrt07.jpg
kievitsbloem4-ossenkopzwaar-1mrt07.jpg
kievitsbloem4-ossenkopzwaar-1mrt07.jpg
kievitsbloem1wanli1625kleur-75.jpg
kievitsbloem1wanli1625kleur-75.jpg
kievitsbloem-3juni2006-50.jpg
kievitsbloem-3juni2006-50.jpg
kievitsbloem-21febr07.jpg
kievitsbloem-21febr07.jpg
kievitsbloem-cirkel-wanli-marktplaats.jpg
kievitsbloem-cirkel-wanli-marktplaats.jpg
kievitsbloem-frlelielkleur1.jpg
kievitsbloem-frlelielkleur1.jpg
kievitsbloem-ossenkop-24dec07.jpg
kievitsbloem-ossenkop-24dec07.jpg
kievitsbloem-wanli-17nov06-75.jpg
kievitsbloem-wanli-17nov06-75.jpg
tegelbloemkievitsbloem17e7okt201735crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem17e7okt201735crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem17e2okt201750crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem17e2okt201750crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem17e21aug2017crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem17e21aug2017crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem17e23aug2017crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem17e23aug2017crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem17e24okt2017crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem17e24okt2017crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem164017jan2018crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem164017jan2018crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem164021jan201835crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem164021jan201835crop.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen18-ossenkopblauw1650.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen18-ossenkopblauw1650.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen21-ovaalfrlelie1625blauw.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen21-ovaalfrlelie1625blauw.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen22-ovaalfrlelie1625blauw1.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen22-ovaalfrlelie1625blauw1.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen41-ossenkop-kleur-1650.jpg
fotoboektegelskievitsbloemen41-ossenkop-kleur-1650.jpg
kievitsbloem3ossenkop-blauw-17e-40.jpg
kievitsbloem3ossenkop-blauw-17e-40.jpg
kievitsbloemachtig-geenhoek-10apr07-60.jpg
kievitsbloemachtig-geenhoek-10apr07-60.jpg
tegelbloemkievitsbloem16502nov2017crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem16502nov2017crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem16502okt2017crop.jpg
tegelbloemkievitsbloem16502okt2017crop.jpg

Klokjesachtige


Korenbloem


Lelietje der dalen



Lisdodde


Margrietachtige


Moerbei?

 

 

 

 

Literatuur:
Bloemen op tegels in de Gouden Eeuw
door: Ella B. Schaap
bladz: 112


Narcis


Papaver


Pioenroosachtig


Ridderspoor

Onbekende bloemvoorstellingen van  Goudse tegels  gemaakt bij de 17e eeuwse Plateel- en tegelfabriek De Swaen worden de laatste jaren in Gouda nog maar weinig ontdekt.  Daarom is het  leuk om weer eens  bloemtegel aan te treffen met de voorstelling van een plantensoort die ik nog niet kende. Het gaat om een vroeg 17e eeuwse Goudse  tegel waarvan de bloem goed is te herkennen ondanks dat het originele voorbeeld van de prent of de gravures, waarnaar de voorstelling geschilderd moet zijn, onbekend is gebleven. In dit geval kan het niet anders of het moet gaan om (wilde) ridderspoor.

17e eeuwse tegel in Gouda bij de SWAEN vervaardigd met de voorstelling van een bloem: (wilde) ridderspoor

Een kleurenplaat van wilde ridderspoor. Op de afbeelding is het een tot twee centimeter lange spoor aan de bloem 
kenmerkend voor deze plantensoort.

Close up bloemen ridderspoor

Wilde ridderspoor (Consolida regalis, syn. Delphinium consolida L.) behoort tot de ranonkelfamilie (Ranunculaceae) en is een eenjarige plant. Ze groeien in een beetje voedselrijke, kalkhoudende, vochtige, zandige klei. Vroeger stond de plant nogal eens tussen wintergranen. Van nature hoort wilde ridderspoor thuis in West-Azië en Europa. In Nederland komt de wilde ridderspoor slechts  voor in Zuid-Limburg. De soort wordt vaak verward met verwilderde riddersporen, maar is daarvan te onderscheiden door de kale kokervrucht.Wilde ridderspoor staat op de Nederlandse Rode lijst van planten. Maar we mogen aannemen dat de soort in de 17e eeuw nog algemener was dan nu het geval is. Heel specifiek aan de bloem is een 12 tot 25 mm lang spoor.De zaden van ridderspoor zijn behoorlijk giftig.


Roos


Tabak


Tulp


Turkse lelie


Vergeetmenietje


Zomerklokje