Fraai bewerkte Goudse kleipijpen uit de 18e eeuw


Kleipijp de pijpenmaker. 18e en 19e eeuw

Vrouwelijke pijpenmaker met naast
zich een mand met pijpen

Mannelijke pijpenmaker  bezig een pijp
aan het maken

Laat 18e eeuwse kleipijp (met dank aan Ecologisch Adviesburo de  Watersnip) met de voorstelling van een mannelijke pijpenmaker  en vrouwelijke
pijpenmaakster. Aan de voorkant van de pijp de Hollandse leeuw en aan de achterkant het Goudse stadswapen .
Aan de ketelrand de tekst: AVDKLIJN. Onder aan de pijp een lint met de tekst TE GOUDA. Hielmerk de gekroonde AE van de
Goudse pijpenmaker Arie van der Kleijn (1788-1832). Vindplaats: poldergebied omgeving Reeuwijk.


19e/20e  eeuwse kleipijp (lade21 FM)met de voorstelling van een mannelijke pijpenmaker  en een vrouwelijk 
persoon met een bloem in haar hand.  Aan de voorkant van de pijp de Hollandse leeuw en aan de achterkant in een ovaal het
merk de gekroonde ES.Hielmerk de gekroonde ES van de Goudse pijpenmaker P. Goedewaagen. Vindplaats Gouda Jaagpad
turfschuur Goedewaagen).


 

 

 

 

 

 

Een gaaf krulpijpje (AK) dat gemaakt is door de firma P. Goedewaagen en zoon. Dit pijpje is rond 1900 gefabriceerd.

Het is dezelfde kleipijp  als hierboven is afgebeeld op de linkerzijde van de ketel met de pijpenmaker. We zien de kaster met in zijn rechterhand de weijer, een dunne ijzeren pen waar het rookkanaal mee gemaakt werd. In zijn linkerhand houdt hij de rol klei vast waar het rookkanaal in aangebracht moet worden. 


Vossen rond een wapen

18e eeuwse kleipijp (ds30 FM 640) met de afbeelding van twee vossen met afgewende kop als schilhouder. Vogel (duif)
met daaronder w.s. het monogram JHC
.  Pijpenmaker Andries van Dijk of Dirk de Beij (2e helft 18e eeuw) . Hielmerk Vissertje.
Vindplaats Gouda polder Achterwillens.


18e eeuwse kleipijp (ds30 FM 802) met de afbeelding van twee vossen met afgewende kop als schilhouder. Vogel (duif)
met daaronder w.s. het monogram JHC
.  Pijpenmaker met de afbeelding van twee vossen met afgewende kop als schilhouder.
Hielmerk de trompetter. Pijpenmaker  Jan Puijt of Johannes van der Valk (2e helft 18e eeuw) . 
Vindplaats: Omgeving Gouda exacte plek onbekend


Eendracht maakt macht

Wapen van Koning Lodewijk Napoleon volgens het decreet van 1807

19e eeuwse kleipijp (ds30 FM 45 ) met wapenschild met vier kwartieren van de Staten Generaal en de franse adelaar.
Gekroond met een koninklijke kroon en omgeven door de ketens van de Orde van het Gulden Vlies en van het Legioen van Eer.
I
n een lint rondom het wapenschild de tekst EENDRAGT MAAKT MAGT.  Op de achterkant van de kleipijp het stadswapen van Gouda.
Hielmerk gekroonde 96 van de Goudse pijpenmaker Pieter Stomman (1770-1838).
Vindplaats tuinderij in Reeuwijk.


DE GOEDE VRINDSCHAP (EN VREDE) eind 18e eeuw

Meerdere kleipijpen(ds26 FM 593)  zoals o.a. bovenstaande met de tekst DE GOEDE VRINDTSCHAP zijn bekend van Goudse pijpenmakers. Het gaat om fraai versierde kleipijpen met de afbeelding van een pijprokende man en proostende vrouw zittend aan een tafel. Eind 18e eeuw. Deze pijp heeft als Gouds hielmerk een dubbelkruis. Vindplaats Gouda polder Bloemendaal.


Deze kleipijp (ds26 FM 203) heeft een iets afwijkende tekst n.l. DE GOEDE VRINSCHAP EN VREDE. Hielmerk Leeuw inde Hollandse Tuin van de Goudse
pijpenmaker Frans Verzijl. Eind 18e eeuw. Bodemvondst Gouda Oostpolder.


Kleipijp (ds26 FM 738) heeft een de tekst n.l. DE GOEDE VRINSCHAP. Hielmerk gekroonde 29 van een Goudse pijpenmaker. Eind 18e eeuw.
Vindplaats: onbekend.


Germania Pax op Goudse kleipijpen en de Duitse oorlog van 1756-1763

Duitsland begon in het jaar 1756 een uitputtende oorlog en die duurde zeven jaren. In 1763 werd de vrede getekend en speciaal voor die gelegenheid (Vrede van Hubertusburg)  bracht een Goudse pijpenmaker een kleipijp uit. Overigens werden er voor die gelegenheid ook nog andere kleipijpen vervaardigd zoals die met de tekst FRIDRICH MAGNUS, een pijp ter ere van  Frederik de Grote (1712-1786), die vanaf 1740 koning van Pruisen was . Deze Frederik was ook in Holland populair en men noemde hem hier "der alte Fritz". Cees Faas heeft hier al eerder een leuk verhaaltje over geschreven wat te vinden is op de site van de Pijpelogische Kring Nederland.


18e eeuwse en 19e eeuwse Goudse pijpenkop (FM). Het gaat om precies dezelfde mal maar de kleipijp is met 100 jaar verschil door twee verschillende Goudse pijpenmakers  uitgebracht. Aan de ene kant een enkele adelaar en aan de andere kant een dubbele adelaar. Op een lint de tekst Germaniae Pax. Verder wordt een overwinningskrans vastgehouden en staat een zon afgebeeld.


                                  De Zevenjarige Oorlog
Gedurende de Zevenjarige Oorlog (1756- 1763) vonden in Duitsland talloze veldslagen plaats, met name tussen Pruisen en Oostenrijk. Aanleiding tot deze oorlog vormde de Pruisische inval in Saksen (1756), terwijl Frederik de Grote min of meer gelijktijdig Silezië was binnengevallen wat tot Oostenrijk behoorde. Een dochter van de Saksische keurvorst was getrouwd met de dauphin (troonopvolger) van Frankrijk. Frankrijk steunde dus Oostenrijk, evenals Rusland (Elisabeth). Engeland steunde Frederik II met een oorlogssubsidie. In 1757 behaalde Frederik II overwinningen op de Fransen en de Oostenrijkers, in 1758 op de Russen. Toch verloor hij ook wel eens een veldslag. Nabij Torgau versloeg Frederik II in 1760 opnieuw de Oostenrijkers, zelf verloor hij daarbij 17.000 man. Aan Oostenrijkse zijde sneuvelden 15.000 soldaten. Rusland koos in 1762 onder Peter III de kant van Pruisen. Engeland en Frankrijk sloten onderling vrede, en Frederik de Grote bracht zijn leger weer  naar een sterkte van 100.000 soldaten. Uiteindelijk  werd in 1763 op het Saksische jachtslot Hubertusburg vrede gesloten tussen Pruisen, Oostenrijk en Saksen. Die was overigens uiterst ongunstig voor Maria Theresia, aartshertogin van Oostenrijk, koningin van Hongarije en Bohemen (1740-1780) en  Duits keizerin van Sachsen(1745-1765). Silezië werd n.l. aan Frederik de Grote toegekend.


Herdenkingspijp (FM) uitgebracht in 1756 door de Goudse pijpenmaker Jan Pieterse Versluijs. Hielmerk Lam onder de boom. Op de hiel het bijmerk Stadswapen van Gouda. Deze kleipijp heeft een uiterst interessante geschiedenis want 100 jaar later na de productiedatum duikt de kleipijp weer op maar nu vervaardigd door P.J. van der Want. Dit bedrijf heeft de mal blijkbaar opgekocht van Versluijs en men heeft de pijp opnieuw in productie gebracht, vrijwel ongewijzigd van voorstelling. Onderstaand de 19e eeuwse pijpenkop. Bodemvondst polder Bloemendaal bij Waddinxveen.

In de 2e helft van de 19e eeuw is de Germanicae Pax pijp (FM) opnieuw geproduceerd uit de originele pijpenmal van Versluijs. En wel door het Goudse pijpenbedrijf van P.J. van der Want. De mal is door een graveur wel iets aangepast vanwege slijtage (men noemde dit ophalen van een mal). Kleine veranderingen o.a. van de zonnestralen en de hand die een krans vasthoudt  tonen dit duidelijk aan.  Ook het bijmerk het stadswapen van Gouda is iets aangepast. Bodemvondst Polder Achterwillens Gouda.


Zeskantige Goudse 18e eeuwse pijpenkop met de voorstelling van soldaten 

De hond uitlaten en dan een pijpenkop zien liggen boven op een molshoop is wat je in Gouda zo maar kan overkomen. Meestal gaat het om  kopjes die niet bewerkt zijn, met alleen een hielmerkje, waaraan je kunt zien wie de maker ervan is geweest. Maar soms met fraaie bewerkingen op de pijp, en dat was met dit exemplaar ook het geval. Deze pijpenkop is wel heel fraai  bewerkt met aan zes kanten voorstellingen van soldaten. Zo vind je ze niet elke dag, en speciaal voor de verzamelaars van kleipijpen, ook niet in Gouda dus.



De pijpenkop draagt het hielmerk de meermin. Bij het uitzoeken naar de maker van de pijp bleken meerdere pijpenmakers in de tweede helft van de 18e eeuw het merk de meermin  in eigendom te hebben.
                                               Claris Boudewijn           1747 - 1779
                                               Jacob Claris                    1722 - 1770
                                               Hendrik Sijpesteijn        1733 - 1782
                                               Jan Souffreu                   1732 - 1782
                                               Pieter Versluys               1768 - 1819

In principe zouden dus vijf pijpenmakers de kleipijp gemaakt kunnen hebben, er vanuit gaande, dat de pijp in de tweede helft van de 18e eeuw is vervaardigd. In de directe omgeving waar de pijpenkop is gevonden waren al meer pijpvondsten gedaan. Bij het bestuderen van dat materiaal viel het op, dat verschillende pijpenkoppen het merk P hadden.  Dat merk was ook bij Jan Souffreu in gebruik zodat het voor mij aannemelijk werd, dat deze pijpenkop ook door Jan Souffreu gemaakt zal zijn.

De pijpenkop heeft als hielmerk de meermin. De vermoedelijke maker van de pijp is Jan Souffreu geweest.
Dat wordt gebaseerd door de vondst van andere pijpenkoppen in de directe omgeving met het merk P, dat ook in gebruik was bij Souffreu.


Vrijmetselarij op 18e eeuwse kleipijpen

Misschien waren er onder de Goudse pijpenmakers ook wel personen, die behoorden tot de Vrijmetselaars. In ieder geval zijn er in Gouda meerdere modellen kleipijpen gemaakt die speciaal over dit onderwerp gaan. De Vrijmetselarij kent een lange en bewogen geschiedenis,  Ze strekt zich uit  over bijna 300 jaar. De oorsprong ervan ligt nog veel verder n.l. uit de tijd van de kruisvaarders en wel bij de tempeliers. Een tijdlang waren activiteiten van vrijmetselaars in de Nederlanden verboden. De Staten van Holland en West Friesland verboden de Vrijmetselarij tussen 1736 tot 1748 geheel. Maar onder stadhouder Willem IV bloeide het Logeleven weer op, met als gevolg dat in 1756 tien Nederlandse Loges tot de oprichting van een zelfstandige Nederlandse Grootloge besloten. Deze Grootloge bestaat nog steeds, thans voluit genaamd "Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden".  

Binnen de vrijmetselarij wordt een aantal symbolen gebruikt, welke al van oudsher in verschillende culturen voorkomen, zoals sterren, planeten, geometrische figuren. Het meest specifiek is de bouwsymboliek, met de alom bekende passer en winkelhaak. Onderstaand een 3-tal verschillende 18e eeuwse kleipijpen met voorstellingen die zijn gewijd aan genoemde vrijmetselarij.


Productieplaats: Gouda.  Hielmerk: De Molen. Pijpenmaker: Klaas de Jong(1771-1803) of Adam Schouten(1784-1803). 
Bodemvondst: Haarlem. Op deze pijpenkop staat de de tekst: VRIJ MACON. Macon is het franse woord voor vrijmetselaar.


18e eeuwse kleipijp (ds30 FM geen nr) met de voorstelling van vrijmetselarij. Op deze pijp staat de de tekst: VRIJ MACON. Macon betekent in het Frans vrijmetselaar. Productieplaats: Gouda. Hielmerk: gekroonde WS. Pijpenmaker: Pieter van der Want  (1772-1858). Vindplaats onbekend.


18e eeuwse kleipijp met de voorstelling van vrijmetselarij. Op deze pijp staat de de tekst: VRIJ MACON. Macon betekent in het Frans vrijmetselaar. Productieplaats: Gouda. Hielmerk: gekroonde 46. Pijpenmaker: Jan, Cornelis of de Wed.Cornelis van Leeuwen 1729-1821.


(ds30 FM 399)Productieplaats: Gouda Hielmerk: gekroonde 67. Pijpenmaker: Hendrik Nieuwland 1736-1775,  of Machiel de Potter 1728-1768, 
of Abraham Carelsz. voor den Wind 1779-1807. Vindplaats: Reeuwijk bij industrieterrein Zoutman.


Goudse kleipijpen van rond 1800 met  verschillende teksten

Aan het einde van de 18e eeuw ten tijde van de Franse overheersing door Napoleon verschenen er diverse lange Goudse kleipijpen op de Nederlandse Markt met teksten rondom de ketel geplaatst zoals TOT NUT VAN 'T ALGEMEEN en VRIJHEID GELIJKHEID EN BROEDERSCHAP. De teksten hebben o.a. te maken met de naam van een sociëteit, herberg, of waren politiek getint.


tekst: FELIX MERITIS
Deze kleipijp met het hielmerk de gekroonde 96  is gemaakt door de bekende Goudse pijpenmaker Pieter Stomman omstreeks 1800.


tekst: LIBERTE EGALITE FRATERNITE
Een Franse tekst welke staat voor Vrijheid, gelijkheid en broederschap. Een zelfde type kleipijp (nr 5)  met Nederlandse tekst is gemaakt door Anthonie van IJzendoorn tussen 1797-1826. Bovenstaande kleipijp mist jammer genoeg een hielmerk. De afwerking van het lint waarop de tekst staat doet vermoeden dat het ook om een product gaat van  Anthonie van IJzendoorn.


tekst: VERSCHEIDENHEID EN OVEREENSTEMMING
Ook deze kleipijp met het hielmerk de gekroonde 96  is gemaakt door de bekende Goudse pijpenmaker Pieter Stomman omstreeks 1800.


tekst: TOT NUT VAN 'T ALGEMEEN
Ook deze kleipijp met het hielmerk de gekroonde 96  is gemaakt door de bekende Goudse pijpenmaker Pieter Stomman omstreeks 1800.


tekst: VRIJHEID GELIJKHEID BROEDERSCHAP
Deze kleipijp met het hielmerk de zon  is gemaakt door de Goudse pijpenmaker Anthonie van IJzendoorn tussen 1797-1826. 


tekst: DE BEURS VAN GORINCHEM
Deze kleipijp met het hielmerk de gekroonde 96  is gemaakt door de bekende Goudse pijpenmaker Pieter Stomman omstreeks 1800. Bij verzamelaars is deze pijpenmaker vooral bekend door de verschillende varianten, die door zijn bedrijf zijn gemaakt van  FELIX MERITIS pijpen.  De grote vraag voor deze pijpenkop is wat de tekst DE BEURS VAN GORINCHEM precies inhoudt. Gaat het hier om de pijpenbeurs van Gorinchem zoals die ook bestond in Gouda en Amsterdam? Dat zou wel heel bizar zijn. Een Goudse kleipijp die propaganda maakt voor de in die tijd sterk concurrerende pijpenindustrie uit Gorinchem (en Schoonhoven).  Een andere mogelijkheid is dat de kleipijp is vervaardigd voor een ander type beurs zoals de graanbeurs, hennepbeurs maar er zijn nog meer mogelijkheden. Er bestaat ook nog een andere variant met de tekst DE BEURS VAN LONDEN. De vraag doet zich voor of die ook bedoeld is voor een zelfde Beurs als bij de Gorinchem pijp.
 

Jan van Oostveen gaf de volgende reactie. In Gorkum was omstreeks 1800 een uitspanning gevestigd die de Beurs heette. Wellicht is  de tekst op de pijp daar voor bedoeld geweest. Dat moet dan wel een chique aangelegenheid zijn geweest omdat de lange Goudse pijpen niet goedkoop waren. Je zou verwachten dat er eerder gekozen werd voor de veel goedkopere Gorkumse kleipijp, maar archeologisch onderzoek op meerdere locaties heeft inmiddels aangetoond dat er in Sociëteiten vooral lange Goudse pijpen werden gerookt.


Goudse 18e eeuwse export kleipijpen voor Hamburg

Tot het assortiment van  kleipijpen door de Goudse pijpenmaker Frans Verzijl gemaakt behoorden o.a. export-exemplaren voor Duitsland (REX PRUYSEN) als ook voor de stad Hamburg. 

Wapen van Hamburg


 Op een lint de tekst WELVARE DER STAD. Het wapen van Hamburg staat op een ovaal omgeven door leeuwen. 
Aan de onderkant van de pijpenkop een lint met de tekst HAMBURG. Ook deze exportpijp is gemaakt door de 
Goudse pijpenmaker Frans Verzijl.


 18e eeuwse kleipijp, exportpijp voor de stad Hamburg met het wapen van Hamburg op de pijp. Deze exportpijp is gemaakt 
door de Goudse pijpenmaker Frans Verzijl. Hielmerk L. Vindplaats: Waddinxveen polder Bloemendaal.


 18e eeuwse kleipijp (FM-ds26-208), exportpijp voor de stad Hamburg met het wapen van Hamburg op de pijp. Deze exportpijp is gemaakt 
door een Goudse pijpenmaker.  Hielmerk  Pijprokende man dan wel een trompettist. Vindplaats: langs Gouwe bij  Waddinxveen.


Welkom op Batavia en Generaal Imhof op 18e eeuwse Goudse kleipijpen



Gustaaf Willem Baron van Imhof werd in Oost-Friesland geboren. Op 27 jarige leeftijd trad hij in dienst van de Verenigde Oost-Indie Compagnie (VOC). Hij kwam in 1725 met het schip KOCKENGE aan als onderkoopman in Batavia.Hij had een opvallend snelle loopbaan. In 1730 werd hij secretaris van de Regering. In 1733 droeg men hem de waardigheid op van de Buitengewone Raad van Indië. In 1736 werd hij als Gouverneur naar Ceylon gezonden. De heren XVII, oftewel de VOC-top, benoemde Imhof tot gouverneur van Ceylon (1736-1740) en daarna van Batavia (1742-1750). Omdat de benoeming tot generaal door Willem IV pas in 1742 plaats vond, kan deze pijpenkop niet voor 1742 gemaakt zijn.

Van Imhof was een vooruitstrevend man die in Sri Lanka herinnerd wordt als een van de betere en welwillende VOC-gouverneurs. Hij voerde bijvoorbeeld in 1737 het gebruik van de drukpers  in, en in de jaren daarna verschenen er voor het eerst gedrukte geschriften in het Sinhala, onder andere een christelijk gebedenboek en een geloofsbelijdenis. Later zou ook een Sinhalese grammatica het licht zien. Imhof liet ook voor het eerst kokospalmen planten op het eiland. Later zou een groot deel van de kust een onderbroken aanplant van deze boomsoort te zien geven.

Baron van Imhof afgebeeld op 27-jarige leeftijd

Schilderij met Baron van Imhof


18e eeuwse exportpijp met op een lint de tekst LANG LEEV SYN HOOGEDELE GENERAAL IMHOF. Boven een medaillon met de voorstelling van de generaal staat zijn naam IMHOF. Op een andere medaillon staat het wapen van Batavia met erboven de tekst BATAVIA. Op de voorzijde van de pijpenkop een schild met wapens en eromheen het initiaal van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Als hielmerk heeft de pijp ABC van de Goudse pijpenmaker Abraham van den Berg (1745-1783). Bodemvondst poldergebied rond Reeuwijk.


Eenzelfde 18e eeuwse  (ds26-FM 46) exportpijp als hierboven met op een lint de tekst LANG LEEV SYN HOOGEDELE GENERAAL IMHOF.
Boven een medaillon met de voorstelling van de generaal staat zijn naam IMHOF. Op een andere medaillon staat het wapen van Batavia
met erboven de tekst BATAVIA. Op de voorzijde van de pijpenkop een schild met wapens en eromheen het initiaal van de
Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Als hielmerk heeft de pijp het cijfer 46. Bodemvondst Reeuwijk Oude teelland omgeving Oudeweg.


Een 18e eeuwse kleipijp die gewijd is aan het overzeese Oost-Indië. Aan de ene zijde van de pijp een zeilschip, een driemaster. Aan de andere zijde een schild met een zwaard. Boven het zeilschip zien we de wapens van Zeeland en Delft, plaatsen met een Kamer van de VOC. Aan de onderzijde van de pijp op een lint staat de tekst WELKOM OP BATAVIA. Het hielmerk is de bot, een Goudse merk gezet door de Goudse pijpenmaker Pieter (de jonge) Lens (1747-1782). Van deze kleipijp is bekend dat hij ook door andere Goudse pijpenmakers is gemaakt met o.a. het hielmerk de gekroonde 41, de gekroonde P en zoals hieronder het zwijn. Vindplaats Reeuwijk.


Eenzelfde 18e eeuwse kleipijp (ds26-FM 656) als hier boven die gewijd is aan het overzeese Oost-Indië. Aan de ene zijde van de pijp een zeilschip, een driemaster. Aan de andere zijde een schild met een zwaard. Boven het zeilschip zien we de wapens van Zeeland en Delft, plaatsen met een Kamer van de VOC. Aan de onderzijde van de pijp op een lint staat de tekst WELKOM OP BATAVIA. Het hielmerk is  het zwijn, een Gouds merk.  Bodemvondst Reeuwijk industriegebied Zoutman.


18e eeuwse kleipijp (HB) met wapen van de Leeuw in de Hollandse tuin en de Dordtse maagd. Als tekst in een lint EENDRAGT M. MAGT.
Hielmerk ontbrekend. Bodemvondst polder Reeuwijk.


Familiewapens op 18e eeuwse kleipijpen

Fraai bewerkte in Gouda vervaardigde kleipijp (HB) met een wapenschild met gestileerde eikenboom met daarop een duif.
I
n een lint de naam van de eigenaar  van het wapenschild met de tekst: C.D. BRA = MIGK. Hielmerk HHH van de Goudse
pijpmaker Jacob de Vos (1729-1750).


Zelfde pijp (ds26 FM 910) als hierboven. Fraai bewerkte in Gouda vervaardigde kleipijp met een wapenschild met gestileerde
eikenboom met daarop een duif. I
n een lint de naam van de eigenaar  van het wapenschild met de tekst: C.D. BRA = MIGK.
Hielmerk parel van de  Goudse pijpenmaker Abraham Eling de Oude (1740 - 1770).


18e eeuwse kleipijp (ds30 FM 1323) met de voorstelling van een familiewapenschild met de letter T. Hielmerk Koning David
van de Goudse pijpenmaker Jan Girreboo (1729-1780) of Jacob Bos (1773-1795). Vindplaats Gouda Moordrechtse Verlaat.


Drie kleipijpen met de voorstelling van springende paarden. De meest linkse kleipijp heeft het initiaal MK rond het paard. Als hielmerk het Lam onder de boom van de Goudse pijpmaker Pieter Versluijs. Alle drie de pijpen zijn gevonden als afval in een pijpenstortje in de
polder Lang Roggebroek in Reeuwijk. Particuliere verzameling.