Bijbels: Adam en Eva op antieke tegels

Bijbeltegels, geschilderd en geschreven naar door mensen opgetekende verhalen in de Bijbel. De Bijbelse verhalen zijn al op zestiende eeuwse haardstenen te vinden. Het is echter vanaf ca. 1640 dat tegelbakkerijen beginnen om series te maken waarin de hele Bijbel als in een beeldverhaal wordt vastgelegd. Er is slechts één rond 1600 gemaakte gekleurde kwadraattegel met een Bijbelse voorstelling bekend, deze gaat over Adam en Eva onder de appelboom, (Rijksmuseum Lambert van Meerten, Delft). Elke tegelfabriek had wel een of meer series in productie. Jan Pluis en medewerkers hebben 7300 stuks Bijbeltegels gedocumenteerd in een zeer kundige en uitgebreide studie in het omvangrijke boek; Bijbeltegels - Bijbelse voorstellingen op Nederlandse wandtegels van de 17e tot de 20e eeuw.

tegel_bijbels_schotel_italie_16e_eeuw_crop.jpg

                                                                                                                                         Majolica schotel, een zogenaamde tazza.
                                                                                                                                       Italiaans, gemaakt in Urbino rond 1560-1580

 

tegel_bijbels_ADAM1_40_crop.jpg

Tegel met de schepping,18e eeuw

tegel_bijbels_ADAM2_TM01_23_crop.jpg

                                                                                                                                             Tegel met de schepping, Eind 18e eeuw
                                                                                                                                             Coll: Tegel Museum Otterlo.

tegel_bijbels_ADAM27_B_DE_SCHEPPING_VAN_EVA_ENIGSTE_TEG_MET_GOD_65_crop.jpg

Tegel met de schepping van Eva door God, Eind 18e eeuw

Adam in het paradijs op antieke tegels

tegel_bijbels_adam_146_30.jpg
tegel_bijbels_adam_146_30.jpg
tegel_bijbels_adam_150_32.jpg
tegel_bijbels_adam_150_32.jpg
tegel_bijbels_ADAM3_32.jpg
tegel_bijbels_ADAM3_32.jpg
tegel_bijbels_ADAM4_TM01_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM4_TM01_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM5_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM5_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM6_TM01_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM6_TM01_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM7_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM7_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM8_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM8_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM9_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM9_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM10_30_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM10_30_crop.jpg

Adam en Eva in het paradijs en de zondeval
Vervolgens zien we op de Bijbeltegels na de schepping van Adam, hem afgebeeld in het Paradijs omgeven met dieren. Leuk is te zien dat het lijnenspel in de onderlinge verhoudingen van de verschillende dieren niet kloppen maar wel degelijk ook zijn charme heeft. Opmerkelijk zijn de tegels met Adam samen met een omkijkende Eenhoorn naar een prent van bijna zeker Nicolaes Visscher. Hier geeft de historie gevoelsmatig aan dat de mystieke Eenhoorn ook en wel degelijk een van de eerste dieren was in het paradijs. Zie hiervoor mijn nadere toelichting op deze site over  De Eenhoorn op Antieke Tegels.              

Adam en Eva  in het paradijs  en de zondeval op antieke tegels

tegel_bijbels_adam_2_40.jpg
tegel_bijbels_adam_2_40.jpg
tegel_bijbels_adam_147_30.jpg
tegel_bijbels_adam_147_30.jpg
tegel_bijbels_adam_149_32.jpg
tegel_bijbels_adam_149_32.jpg
tegel_bijbels_ADAM15_MET_DIEREN.jpg
tegel_bijbels_ADAM15_MET_DIEREN.jpg
tegel_bijbels_ADAM17_MET_DIEREN_37.jpg
tegel_bijbels_ADAM17_MET_DIEREN_37.jpg
tegel_bijbels_ADAM18_MET_DIEREN_col_frits_37_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM18_MET_DIEREN_col_frits_37_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM19_MET_DIEREN_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM19_MET_DIEREN_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM20_MET_DIEREN_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM20_MET_DIEREN_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM21_MET_DIEREN_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM21_MET_DIEREN_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM22_MET_DIEREN_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM22_MET_DIEREN_50_crop.jpg
tegel_bijbels_adam_153_32.jpg
tegel_bijbels_adam_153_32.jpg
tegel_bijbels_ADAM12_MET_DIEREN_25_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM12_MET_DIEREN_25_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM13_MET_DIEREN_75_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM13_MET_DIEREN_75_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM14_MET_DIEREN_52_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM14_MET_DIEREN_52_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM23_MET_DIEREN_55_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM23_MET_DIEREN_55_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM24_MET_DIEREN_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM24_MET_DIEREN_50_crop.jpg
tegel_bijbels_adam_154_32.jpg
tegel_bijbels_adam_154_32.jpg
tegel_bijbels_adam_156_33.jpg
tegel_bijbels_adam_156_33.jpg
tegel_bijbels_adam_158_31.jpg
tegel_bijbels_adam_158_31.jpg
tegel_bijbels_ADAM31_EVA_55_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM31_EVA_55_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM32_EVA_72_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM32_EVA_72_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM33_70_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM33_70_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM34_EVA_73_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM34_EVA_73_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM35_EVA_70_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM35_EVA_70_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM36_EVA_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM36_EVA_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM38_EVA_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM38_EVA_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM41_EVA_53_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM41_EVA_53_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM42_EVA_57_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM42_EVA_57_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM44_EVA.jpg
tegel_bijbels_ADAM44_EVA.jpg
tegel_bijbels_ADAM45_EVA_52.jpg
tegel_bijbels_ADAM45_EVA_52.jpg
tegel_bijbels_ADAM46_EVA_28_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM46_EVA_28_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM47_EVA_36.jpg
tegel_bijbels_ADAM47_EVA_36.jpg
tegel_bijbels_ADAM51_EVA_40_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM51_EVA_40_crop.jpg
tegel_bijbels_adam_155_32-1.jpg
tegel_bijbels_adam_155_32-1.jpg
tegel_bijbels_ADAM_DSCF2890_13_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_DSCF2890_13_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM28_EVA_34_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM28_EVA_34_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM29_EVA_TM01_1900-50_WESTRAVEN_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM29_EVA_TM01_1900-50_WESTRAVEN_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM37_EVA_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM37_EVA_50_crop.jpg


Satan als sluwe slang....

Vroeger was de open haard, waar ook gekookt werd, de belangrijkste licht en warmtebron van het huiselijke leven, maar had ook een belangrijke functie om het Bijbelverhaal op tegels te volgen. Immers de aanschaf van een echte Bijbel was voor eenvoudige mensen niet weggelegd. Er is een grote diversiteit in de uitwerking van Bijbeltegels. De ene tegel is vlot, met meerdere grovere streken geschilderd, op andere tegels zijn de voorstellingen gedetailleerd uitgewerkt. Vaak was in een bedrijf de “eerste schilder” verantwoordelijk voor het beschilderen van het hoofddecor van deze Bijbeltegels. Deze waren bewerkelijker en duurder dan de meeste andere typen, vooral als er ook teksten bijgeschreven moesten worden. Maar laten wij teruggaan naar het toenmalige vermeende begin van Adam & Eva, het zoete onbespoten appeltje en die gemene, glibberige, giftige satan als sluwe slang…

tegel_bijbels_PARADIJS_VOLLE_BREEDTE_AFDR_75.jpg

Schotel met de zondeval van Adam en Eva, 18e eeuw

tegel_bijbels_ADAM49_EVA_60.jpg

Tegel met Adam en Eva in het paradijs met de slang, eenhoorn
en andere dieren. Begin 18e eeuw.


Schotel, ca. 40 cm, Haarlem - Verstraete/ circa 1650.
Coll: Edwin van Drecht.

tegel_bijbels_adam_DSCN6772_40.jpg
tegel_bijbels_ADAM52_EVA_MUSEUM_DE_LAKENHAL_60.jpg

Tegeltableau met Adam en Eva in het paradijs met de slang. 18e eeuw.
De tekst luidt: STEEDS LIEGT EN STEEDS HUICHELT NOG IMMER DE SLANG HEER MAAKT MIJNEN ZIEL VOOR HAAR LEUGENS TOCH BANG.
Coll: Museum De Lakenhal Leiden.

tegel_bijbels_ADAM54_TM01_DESCHEPPING_VAN_EVA_1852_UTRECHT_65_crop.jpg

Foto rechts: Tegeltableau met Adam en Eva in het paradijs met dieren. 
De tekst luidt: DE MAN WERD EERST ALLEEN DOOR GOD GE SCHAPEN DE VROUW DAAR NA TER WIJL HIJ LAG TE SLAPEN AN--NO 18--52. Utrecht Westraven. 2e helft 19e eeuw.

 

tegel_bijbels_ADAM55_TM01_45.jpg

Tegeltableau met Adam en Eva in het paradijs. Te zien zijn de Schepping, 
de Val en de Verdrijving. Eind 18e eeuw.

 

tegel_bijbels_adam_DSCN4288_25.jpg

Geschulpt bordje met Adam in het paradijs met de dieren, 
naar alle waarschijnlijkheid Amsterdams, 
midden 18e tot circa 1770, mogelijk uit de tegel fabriek van de Graaf.
Coll: Edwin van Drecht.

tegel_bijbels_adam_DSCN4550_25.jpg

                                                                                                                  Plaquette, met Adam en Eva in het paradijs met de dieren, 
                                                                                                               midden 18e eeuw. Vermoedelijk Rotterdam.
                                                                                                                         Coll: Edwin van Drecht.

 

De Sluwe, Slechte en Sissende Slang....
Dan geeft Adam op een boomstronk gezeten, -de voor hem zichtbare dieren- een naam. De Schepping van Eva volgt. We zien op de antieke Bijbeltegels, borden, schilderijen en andere kunstwerken, Adam en Eva in het Paradijs met daaraan gekoppeld de zondeval. Voor de opmerkelijke kijker in verschillende gradaties. Het beeldschema van Adam en Eva in het Paradijs, is staand aan weerszijden naast “de boom der kennis van goed en kwaad,” (mogelijk de apenbroodboom die opmerkelijke krachten bezit). Soms zit ook een van beide, of zitten beide, of ligt een van beide bijna gestrekt. Een enkele keer zal dit te maken kunnen hebben met de grafische vlakverdeling van het hoofddecor op de tegel. Om de boom slingert zich satan in de gedaante van een slang. Er zijn drie fasen te onderscheiden; 1. de slang geeft een vrucht aan Eva; 2. Eva heeft een vrucht in de hand; 3. Eva geeft een vrucht aan Adam. In de Bijbel staat dat Eva zelf de vrucht afplukt, traditioneel is een appel weergegeven. Ter ondersteuning in de presentatie wilde ik samen met een tegel met een enkele slang (zeldzaam) ook twee tegels met een enkele appel afbeelden, die is naast het vele andere fruit op tegels, echter niet te vinden. Nadat beide van de appel gegeten hadden was volgens de Bijbel de zondeval een feit. Er is bijna geen tegelserie waarin de zondeval ontbreekt. De verdrijving uit het Paradijs, door een aartsengel met een vlammend en krommend zwaard, volgde. De zondevalvoorstellingen tonen een naakte Adam en Eva naar een fresco van Rafael in de Sixtijnse Kapel, of ze dragen een krans van vijgenbladeren. Aardig om te zien is dat op de tegels soms bescheiden, of juist heel krachtig weergegeven, de slechte slang ook wordt afgebeeld die gelijk met het eerste mensenpaar uit het paradijs wordt verdreven, alle neuzen één kant op; richting toekomst…

Deze keer heb ik kort enkel de afbeeldingen op de Bijbeltegels over de Schepping en Adam en Eva beschreven. Of die afbeeldingen ook op de werkelijke waarachtige waarheid berusten en of Adam en Eva echt bestaan hebben is aan mij bekend. Ook of Adam wel of niet de eerste mens was en waar het Paradijs gelegen heeft is mij uit hogere kennis bekend en komt misschien ooit nog wel eens aan de orde. Echter voor nu wilde ik het hier bij laten. Frits Lobel, Amsterdam.

Niet alles wat u ziet is waar… Niet alles wat waar is ziet U…

Literatuur:  Bijbeltegels, Bijbelse voorstellingen op Nederlandse wandtegels van de 17e tot de 20e eeuw. Jan Pluis 1994.

De 7 delige serie: Tegels Tekst & Uitleg, deel 5: Goden & Engelen - Hemels Goed op Aardse zaken. Frits Lobel. 2006.

tegel_bijbels_ADAM_XX6_DELFT_18E_115X125_TAFELDECORATIE_50.jpg

Appels. Tafeldecoratie Delfts. 18e eeuw

tegel_bijbels_ADAM26_paarse_tong_55_crop.jpg

Tegel met een slang. De gespleten tong in mangaan uitgevoerd. 17e eeuw.

tegel_bijbels_ADAM27_DELFT_TAFEL_DECORS_APPEL_18E.jpg

Appel. Tafeldecoratie Delfts. 18e eeuw      

God of verbod in beeld
 De uitbeelding van God op Bijbeltegels gebeurt op verschillende wijzen: - als een hand die uit een wolk steekt : - God de Vader als statige oude man: - als één van de drie eenheidssymbolen, door een nimbus, of door het tetragram met de vier Hebreeuwse letters JHWH. Op latere tegels is God weergegeven als een lichtschijnsel, een stralenbundeling, of Hij ontbreekt geheel net als bij de tegels met Mozes. Soms is de naam ADAM (mens) in stralen vanuit de hemel gevat. Op verschillende voorstellingen wordt God uitgebeeld als een Zon met een gezicht waarvan een stralenbundel tot aan Adam reikt. Deze benadering zit voor ingewijden dichter bij de achtergrond van een hoofdelement van de Schepping dan de toenmalige mens kon vermoeden. De gelijkzijdige driehoek (al of niet met daarin het alziend oog) is een van de meerdere drie-eenheidsymbolen -Vader, Zoon, Heilige Geest- en wordt ook gebruikt in de Vrijmetselarij. De calvinistische Reformatie hield zich streng aan de Mozaïsche wet dat God niet afgebeeld mag worden en men viel terug op symbolen met de aanduiding van de Drie-eenheid van God. Zeldzaam is dan ook te duiden de paarse 18e eeuwse tegel met God afgebeeld als persoon met een nimbus boven het hoofd, bezig met de Schepping van Eva. Een zichtbaar overblijfsel uit de middeleeuwse katholieke traditie die langer God als een uitgebeeld persoon gestalte bleef geven.

Op deze wijze gaven in de 17e eeuw tot heden de tegelschilders uit onmacht in God of verbod deze of gene vorm aan Hem en spraken met hun penseelstreken uit herkenbare dogmatiek tot hun medemens. Maar God is niet in een vorm te vatten, God is een Algeest, steeds aan verandering onderhevig, anders zou de evolutie -door iets absoluut vast te leggen- stil staan.

Adam en Eva op antieke tegels, de verdrijving uit het paradijs

tegel_bijbels_adam_4_38.jpg
tegel_bijbels_adam_4_38.jpg
tegel_bijbels_adam_159_32.jpg
tegel_bijbels_adam_159_32.jpg
tegel_bijbels_adam_160_32.jpg
tegel_bijbels_adam_160_32.jpg
tegel_bijbels_adam_161_32.jpg
tegel_bijbels_adam_161_32.jpg
tegel_bijbels_ADAM_DSCF2792_13_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_DSCF2792_13_crop.jpg
tegel_bijbels_adam_164_35.jpg
tegel_bijbels_adam_164_35.jpg
tegel_bijbels_ADAM_DSCF2710_13_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_DSCF2710_13_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_DSCF2792_13_crop-1.jpg
tegel_bijbels_ADAM_DSCF2792_13_crop-1.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD59_60.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD59_60.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD61_TM01_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD61_TM01_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD62_TM01_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD62_TM01_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD65_50.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD65_50.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD66_40.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD66_40.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD68_TM01_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD68_TM01_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD69_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD69_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD77_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD77_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD78_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD78_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD79_53_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD79_53_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD80_55_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD80_55_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD81_47.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD81_47.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD82_60.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD82_60.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD83_60.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD83_60.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD84_60.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD84_60.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD85_75_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD85_75_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD86_75_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD86_75_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD87_75_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD87_75_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD88_35_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD88_35_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD90_35.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD90_35.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD58_50_crop-2.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD58_50_crop-2.jpg
tegel_bijbels_ADAM_DSCF2710_13_crop-1.jpg
tegel_bijbels_ADAM_DSCF2710_13_crop-1.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD60_TM01_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD60_TM01_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD75_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD75_50_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD89_50.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD89_50.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD63_TM01_20_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD63_TM01_20_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD64_TM01_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD64_TM01_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD67_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD67_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD70_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD70_18_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD74_60_crop.jpg
tegel_bijbels_ADAM_VERD74_60_crop.jpg




Tegel met de verdrijving van Adam en Eva uit het paradijs. 
20e eeuw.
Deze tegel is een vervalsing en gemaakt in Italië.

tegel_bijbels_ADAM_VERD71_VALSE_TEG_50.jpg