Goudse Barok en Elisabeth kleipijpen


HET BEGIN:  Vroege kleipijpjes uit de periode 1590-1615

Overzicht van vroeg 17e eeuwse kleipijpjes, waaronder een aantal van de 1e generatie van omstreeks 1610, die als  bodemvondst in verschillende graslandpolders rondom Gouda zijn aangetroffen


 De Goudse pijpengeschiedenis begint in 1617 maar het is hoogstwaarschijnlijk, dat ook al voor die tijd kleipijpen  in Gouda werden gemaakt. In mijn verzameling heb ik een aantal zeer vroege pijpenkoppen welke  van voor 1617 gedateerd kunnen worden. Onderstaande kleipijpen zijn in de loop der jaren gevonden in  graslandpolders rondom de Stad Gouda. Wat opvalt is dat dit type kleipijpjes regelmatig in en rond Gouda gevonden worden. 

Op de steel van de twee onderstaande kleipijpen staan gestempelde merken. De manier waarop dat is uitgevoerd is zeldzaam. 

Op de steel staat een merk ingestempeld. Datering: ca. 1600-1610


Een paar honderd van die vroege kleipijpen zijn als bodemvondst gevonden in de polder Bloemendaal nabij Waddinxveen. Wat hoogst opmerkelijk was, soms werden ze gevonden tezamen met stortafval van barokpijpjes en andere vroeg 17e eeuwse kleipijpen gemaakt door Goudse pijpenmakers. Onderstaande pijpenkopjes zijn vervaardigd tussen 1600 en 1615. Twee pijpenkopjes hebben een soort van hielmerk. Bekend is dat Engelse pijpenmakers al rond het einde van de 16e eeuw begonnen waren om in de Nederlanden kleipijpen te vervaardigen. Misschien gebeurde dat ook al in Gouda. Nader onderzoek zal dat moeten bevestigen.

Verschillende van de vroege kleipijpjes hebben een hielmerk. Twee voorbeelden er van zijn een vierkant kruis en een soort van ster.


Het onderstaande pijpenkopje is vervaardigd omstreeks begin 17e eeuw. Bodemvondst Polder Bloemendaal te Waddinxveen.De pijpenkop is rondom versierd met kleine rondjes die zijn ingedrukt in de nog vochtige pijpenklei. Als hielmerk is ook een rondje geplaatst zoals die ook op de ketel zijn ingedrukt. Dat het hier om een vroeg product moet gaan wordt bevestigd door de ruime diameter van het rookkanaal in de steel, goed te zien op de foto rechts. Frappant is dat de rondjes exact dezelfde diameter hebben als de doorsnede van het rookkanaal. Dit kan betekenen dat de rondjes zijn aangebracht met de punt van de wijer, waarbij de vraag zich voordoet of de wijer dan wellicht een hol en puntig voorwerp was.


Barokpijpjes

In de loop der jaren zijn in graslandpolders dicht in de buurt van de stad  Gouda verschillende stortplaatsen van 17e eeuws pijpenafval  aangetroffen. Op die stortplaatsen werden  tussen de grote aantallen onbewerkte kleipijpjes ook een flink aantal pijpenkoppen aangetroffen, die bij verzamelaars bekend staan als barokpijpjes. Alles bij elkaar ging het om de vondst van een paar honderd barokpijpjes, die in diverse typen zijn uitgevoerd. Onder de vondsten ook een aantal zogenaamde Elisabethpijpjes. Sommige barokpijpjes zelfs met gebakken glazuur aan de pijpenkop, hetgeen bewijst dat het om pottenbakkersafval moet gaan. Het kan dan ook niet anders zijn, dat Gouda in de 17e eeuw een belangrijke productieplaats  was waar barokpijpjes werden gemaakt.   Onderstaand een fotografische impressie van wat er aan verscheidenheid en typen van barokpijpjes is gevonden.  


Kleipijp ORANJEpijp met de voorstelling van portretten van Amalia van Solms (links) en Frederik Hendrik( rechts). Kleipijp is waarschijnlijk 
uitgebracht bij hun huwelijk. Omstreeks 1625. Bodemvondsten Reeuwijk in een pijpenstort van barokpijpjes.



Fraai stuk bewerkt  baroksteel van ca. 5 cm met tekst aan weerszijde welke luidt: LICHTIVS en ANNO 1632.
Bodemvondst omgeving Gouda.



Barokpijpjes uit het begin van de 17e eeuw met aan beide kanten de afbeelding van een franse lelie. 
Op een van de pijpjes zit aan de ketelrand groene glazuur.


Nog een paar vroege typen van barokpijpjes met franse lelies en tudorrroosjes aan beide kanten op de ketel. De vroeg 17e eeuwse pijpenkoppen aan de rechterzijde hebben alle vijf een vergrootte hiel met een de hielmerken tudorroos en Franse lelie erop afgebeeld.


Een paar hielmerken die op de vroeg 17e eeuwse pijpenkoppen met vergrootte hiel staan.
Linker foto: hielmerk gekroonde LB of IB. Middelste foto: hielmerk gekroonde tudorroos. Rechter foto: hielmerk ?? Geen idee over de voorstelling. Wie het weet mag het zeggen.


 

 

Een 4-tal barokpijpjes, iets andere uitgevoerd dan die van hierboven. Aan beide kanten de afbeelding van een franse lelie gecombineerd met een tudorroos. Deze pijpjes dateren uit het midden van de 17e eeuw. Ze hebben ook al een iets grotere ketel t.o.v. de vroege typen.



Vroeg 17e eeuws pijpenkoppen met glazuurresten op de ketel. Als hielmerk heeft een van de pijpenkoppen het merk gekroonde tudorroos. Aangetroffen in een pijpenstort in de polder Bloemendaal bij Waddinxveen met afval van vroeg 17e eeuwse kleipijpen waaronder ook fraai bewerkte barokpijpjes.



Barokpijpje. Met bladeren rondom de ketel en een bewerkt stukje steel met granaatappeltjes. Omstreeks 1630. Bodemvondst omgeving Gouda



Barokpijpje. Met appeltjes van oranje , eikeltjes en gestyleerde takjes. Omstreeks 1630.  Afkomstig van stortplaats Goudse pijpenfabriek. Bodemvondst omgeving Gouda.



Barokpijpjes. Met bladeren rondom de ketel en een bewerkte steel. Omstreeks 1630. Bodemvondst omgeving Gouda



Barokpijpje. Met bladeren rondom de ketel, aan twee kanten op de ketel de letter A, en een bewerkte steel. Omstreeks 1630.
Bodemvondst omgeving Gouda



Barokpijpje. Met druiventrossen en Franse lelieversiering. Omstreeks 1630. Als hielmerk het initiaal DA. Afkomstig van stortplaats Goudse pijpenfabriek. Bodemvondst omgeving Gouda polder Bloemendaal bij Waddinxveen.



Barokpijpje. Met druiventrossen. Omstreeks 1630.   Met stukje bewerkte steel. Afkomstig van stortplaats Goudse pijpenfabriek.
Bodemvondst omgeving Gouda polder Bloemendaal bij Waddinxveen.



Vroeg 17e eeuwse barokpijpje met groene glazuurrestanten aangebakken aan de ketelrand. Bodemvondst polder Bloemendaal.

Vroeg 17e eeuwse barokpijpje met geel-bruine glazuur aangebakken aan de ketelrand. Bodemvondst polder Bloemendaal.


Vroeg 17e eeuws barokpijpje met aan weerszijden bladversiering op de ketel en granaatappeltjes aan het begin van de steel. Aangetroffen in een pijpenstort in de polder Bloemendaal bij Waddinxveen. Meerdere exemplaren van dit type zijn aangetroffen als stortafval.


Vroeg 17e eeuws uiterst zeldzame barokpijpje met aan weerszijden franse lelies en tudorroos. Aangetroffen in een pijpenstort in de polder Bloemendaal bij Waddinxveen. Meerdere exemplaren van dit type zijn aangetroffen als stortafval.



Vroeg 17e eeuws barokpijpje met franse lelies
en tudorroos, maar van een ander type dan
de pijpenkop met franse lelies van hierboven.



Barokpijpje. Met tudorroosjes rondom de ketel, en een bewerkt stukje steel in de vorm van een vissenbek. 1e helft 17e eeuw.
Bodemvondst omgeving Hoorn.



Een barokpijpje met een mooi stuk bewerkte steel. 1e helft 17e eeuw. Goudse bodemvondst.



Elisabethpijpjes


Twee verschillende vroeg 17e eeuwse barokpijpjes.  Bij de verzamelaars staat dit type kleipijp bekend  onder de naam Elisabethpijpjes


Een groepje Elisabethpijpen, die veel op elkaar lijken, maar de pijpjes van de linker en rechter foto verschillen toch van elkaar.
De druiventrossen en granaatappeltjes op de linker en rechter foto zijn net weer anders afgebeeld.


Overzicht van bij Gouda op stortplaatsen  aangetroffen Elisabethpijpjes. Ze maakten onderdeel uit van een  aantal  barokpijpjes dat is gevonden.

 

 

 

Op alle gevonden Elisabethpijpjes staat als merk op de
hiel een tudorroos.